نسبت به آن متوجه شود . اين گونه اطاعت ، نه حرام است و نه واجب بلكه عملى است بىاشكال و مباح مگر اين كه اطاعت در حرام باشد و به حدّ عبادت و پرستش برسد ، در اين صورت نيز مشمول نوع دوم اطاعت خواهد بود كه معصيت و شرك مىباشد . فرق پرستش و خضوع ترديدى در اين نيست كه مخلوق علاوه بر اطاعت از اوامر خالق و پروردگارش بايد در برابر او خاضع و خاشع باشد و در پيشگاهش اظهار بندگى كند و اين ، يك حقيقت مسلّم است كه عقل و شرع هر دو گواه آن است و به دليل و برهان نياز ندارد . و اما خضوع و اظهار ذلت در برابر مخلوق ، آن هم مانند اطاعت اقسام مختلفى دارد . 1 - گاهى انسان در برابر مخلوق ، خضوع و اظهار كوچكى مىكند بدون اين كه مقام و منصب خاصى از سوى خدا براى آن مخلوق مورد توجه و احترامش معتقد باشد و همين احساس و اعتقاد او را بر احترام و خضوع در برابر او برانگيزد ، مانند خضوع فرزند در برابر پدر و خضوع شاگرد در برابر استاد و امثال اين احترام‌هاى عرفى كه در جامعه معمول و متداول است . اين نوع تعظيم و خضوع بدون شك جايز است و كوچك‌ترين اشكالى در آن وجود ندارد مگر اين كه از طرف شارع نهى و منعى به آن متوجه شود ، مانند سجده براى غير خدا كه شرعا ممنوع و حرام است . بنابراين ، تمام انواع و اقسام اين گونه خضوع و تعظيم تا آنجا كه نهى و منعى از سوى خدا نيامده است ، قطعا جايز و خالى از اشكال مىباشد و هيچ‌گونه بوى شرك از آن استشمام نمىشود چنان كه خداوند مىفرمايد : وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً . « 1 » و بال‌هاى تواضع و فروتنى را از محبت و لطف ، در برابر آنان بگشاى و بگو : پروردگارا ! همان گونه كه آنان در كوچكى تربيتم كردند ، مشمول رحمتت قرارشان ده ! ( 1 ) - ملاحظه مىفرماييد كه خداوند متعال در اين آيه به « خفض جناح » در برابر پدر و مادر كه نهايت اظهار ذلت و كوچكى است ، فرمان مىدهد . با اين كه در آيه قبلى از عبادت غير خدا نهى نموده و چنين فرموده است :

--> ( 1 ) بنى اسرائيل / 24 .